محمد حسن خان اعتماد السلطنه
459
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
معزول شد و فرمان عزل او را حسينقلى خان ما فى نظام السلطنه در ييلاق شميرانات در جائى كه به « درهء عزل » معروف است براى او برد و پس از اينكه اسباب و اثاثيهء صدارت را از او گرفتند او و خانوادهاش را به اراك و يزد و اصفهان و كاشان و سرانجام به قم تبعيد نمودند و در آنجا در شب جمعه 12 شوال 1281 وفات يافت و جنازهاش را به كربلا بردند . ميرزا آقا خان داماد عموى خود ميرزا زكى خان نورى بود و فرزندان او عبارت بودند از ميرزا كاظم خان نظام الملك كه در زمان پدر معاونت او را داشت و پدرش عزت الدوله را هم به زور به او داد . ديگر ميرزا داود خان كه سمت وزير لشكر داشت . ديگر ميرزا على خان معروف به « قصير » يعنى كوتاه كه در زمان حيات پدر درگذشت و در نجف مدفون شد . وى از جهت سن پسر دوم ميرزا آقا خان بود . ديگر ذو الفقار خان كه زمانى حاكم قم بود . ديگر حسينقلى خان صدر السلطنه كه نخستين سفير ايران در آمريكا بود . خانهء ميرزا آقا خان در طهران همان است كه امروز دبيرستان امير كبير است بين پامنار و ناصرخسرو . سپهسالار ، ميرزا محمد خان قاجار ( ص 39 - ص 16 چاپ اول ) پسر دوم امير خان سردار و دائىزادهء عباس ميرزا بود كه در موقع طغيان حسينعلى ميرزا فرمانفرما جزو سپاهيان مأمور سركوبى او بود . در زمان ناصر الدين - شاه عنوان كشيكچىباشى و حكومت سمنان و دامغان داشت . در جنگ انگليس با ايران فرماندهء قواى جنوب بود ولى كار چندانى از پيش نبرد . در سال 1275 پس از عزل ميرزا آقا خان نورى با لقب سپهسالار به وزارت جنگ انتخاب شد و پنج سال بعد مأمور سركوبى تركمنها شد و در اين كار مختصر موفقيتى يافت و سپهسالار اعظم لقب گرفت و سال بعد به صدارت انتخاب شد ( شوال 1281 ) . اما وزراء و سران دربار چندان زير بار او نمىرفتند و از اينرو در اوايل سال 1283 از اين سمت معزول شد و همان مقام وزارت جنگ براى او باقى ماند . در ذىحجهء 1283 به پيشكارى سلطانحسين ميرزا جلال الدوله ( پسر شاه ) حكومت خراسان و توليت آستان قدس منصوب شد و سال بعد در هنگامى كه شاه در مشهد بود ناگهان سپهسالار درگذشت ( 17 صفر 1284 ) و شهرت يافت كه بواسطهء نفوذ او در سران خراسان شاه او را مسموم كرده است . لكن حاج فرهاد ميرزا در نامهء مختصرى به فرخ خان امين الملك نوشته است كه « آلبالوپلو خورد و مرد » و اتفاقا سپهسالار بسيار پرخور هم بوده است . سپهسالار مردى متدين و جدى و منظم و بسيار بدخط بود ، بطورى كه كسانى در مقابل گرفتن اجرت مكتوبات او را براى ديگران مىخواندند . از آثار او مدرسهء سپهسالار قديم طهران است در حياط شاهى .